Hoàn cảnh ra đời: năm 1963
+ Hoàn cảnh riêng: khi tác giả đang là sinh viện học ngành Luật ở nước ngoài (Đại học Tổng hợp Ki-ep thuộc Liên Xô cũ)
+ Hoàn cảnh chung: đất nước đang trong thời kì kháng chiến chống Mỹ - miền Bắc tiếp tục lao động sản xuất là hậu phương vững chắc cho miền Nam
- Nhà thơ kể lại: “Những năm đầu theo học luật tại đây tôi nhớ nhà kinh khủng. Tháng 9 ở bên đó trời se se lạnh, buổi sáng sương khói thường bay mờ mờ mặt đất, ngoài cửa sổ, trên các vòm cây, gợi nhớ cảnh mùa đông ở quê nhà. Mỗi buổi dạy sớm đi học, tôi hay nhớ đến khung cảnh một bếp lửa thân quen, nhớ lại hình ảnh bà nội lụi cụi dạy sớm nấu nồi xôi, luộc củ khoai, củ sắn cho cả nhà”.
Và có lẽ nỗi nhớ ấy cứ thôi thúc cứ da diết để những dòng thơ tuôn trào tự nhiên theo dòng cảm xúc chân thành mà lắng sâu ngân vang lòng người biết mấy!
- Bài thơ được in trong tập “Hương cây – Bếp lửa” (in chung với nhà thơ Lưu Quang Vũ)
b- Bố cục: 7 khổ - các khổ phân chia không đều, có khổ gồm 3 dòng thơ, có khổ dài tới 11 câu thơ, được chia 4 phần:
+ P1: khổ 1 – 3 dòng thơ đầu: Hình ảnh bếp lửa khơi nguồn cho dòng cảm xúc, hồi tưởng về bà.
+ P2: khổ 2,3,4: Những kỉ niệm tuổi thơ và hình ảnh người bà gắn liền với bếp lửa trong hồi tưởng của cháu
- Khổ 2: Kỉ niệm tuổi thơ khi cháu lên 4 tuổi
- Khổ 3: Kỉ niệm gắn bó bên bà và bếp lửa suốt tám năm kháng chiến
- Khổ 4: Kỉ niệm gắn bó bên bà và bếp lửa năm giặc đốt làng
+ P3: Khổ 5 và khổ 6: Hình ảnh bếp lửa – ngọn lửa của tình bà (khổ 5) và suy ngẫm về bà và cuộc đời bà (khổ 6)
+ P4: Khổ cuối: Hình ảnh bà và bếp lửa sống mãi trong tâm hồn cháu
c- Đặc sắc nghệ thuật:
- Thể thơ: phần lớn là những câu thơ 8 chữ kết hợp với 7 chữ, 9 chữ
- PTBĐ: biểu cảm, tự sự, miêu tả, bình luận
- Hình ảnh thơ chân thực, giàu ý nghĩa biểu tượng, đặc biệt là ở sự sáng tạo hình ảnh bếp lửa gắn liền với hình ảnh người bà làm điểm tựa khơi gợi mọi kỉ niệm, cảm xúc, suy nghĩ về bà và tình bà cháu
- Ngôn ngữ bình dị, mộc mạc, giàu cảm xúc …
d- Mạch cảm xúc của bài thơ rất tự nhiên: đi từ hồi tưởng đến hiện tại, từ kỉ niệm đến suy ngẫm: hình ảnh bếp lửa gợi về những kỉ niệm của tuổi thơ sống bên bà suốt những năm tháng thơ ấu, những năm kháng chiến làm hiện lên hình ảnh bà với bao vất vả và tình yêu thương trìu mến dành cho đứa cháu; từ kỉ niệm, người cháu nay đã trưởng thành suy ngẫm và thấu hiểu về cuộc đời bà, về lẽ sống giản dị mà cao quý của bà; người cháu gửi niềm nhớ mong về bà, về gia đình, về quê hương, đất nước.
e- Nội dung (chủ đề): Qua hồi tưởng, suy ngẫm của người cháu đã trưởng thành, bài thơ “bếp lửa” gợi lại những kỉ niệm đầy xúc động về bà và tình bà cháu, đồng thời thể hiện lòng kính yêu, trân trọng và biết ơn với bà, cũng là đối với gia đình, quê hương, đất nước.
Bài thơ còn chứa đựng một ý nghĩa triết lí thầm kín mà sâu sắc: những gì là than thiết nhất của tuổi thơ đều có sức tỏa sáng và nâng đỡ tâm hồn con người trong suốt hành trình dài rộng của cuộc đời.
g- Ý nghĩa nhan đề bài thơ:
- Khái quát: “Bếp lửa” là một nhan đề đặc sắc, gợi một hình ảnh độc đáo, sáng tạo, xuất hiện nhiều lần trong bài thơ (kể cả nhan đề, bài thơ nhắc tới 10 lần bếp lửa – ngọn lửa) vừa mang ý nghĩa tả thực vừa mang ý nghĩa biểu tượng.
- Cụ thể:
+ Hình ảnh bếp lửa mang ý nghĩa tả thực: là một bếp lửa thực quen thuộc, gần gũi đối với mỗi người, mỗi gia đình người Việt. Và với Bằng Việt, hình ảnh bếp lửa còn gắn với kỉ niệm ấu thơ về một người cụ thể, có thật.
+ Hình ảnh bếp lửa mang ý nghĩa biểu tượng:
x Bếp lửa gợi lên sự tần tảo, chăm sóc, yêu thương của người bà dành cho cháu trong những năm tháng đói nghèo, chiến tranh để cháu khôn lớn và trưởng thành.
x Bếp lửa còn gợi lên bao vất vả, cực nhọc của cuộc đời bà và cũng là ngọn lửa của tình bà. Bà nhóm bếp lửa cũng là nhóm lên sự sống, niềm vui, niềm tin và hi vọng cho cháu về một tương lai tươi sáng phía trước
x Bếp lửa chính là biểu tượng của gia đình, quê hương, đất nước, cội nguồn… đã nâng bước người cháu trên suốt hành trình dài rộng của cuộc đời.
- Đánh giá: “Bếp lửa” là tên gọi của một bài thơ cảm động về tình bà cháu giản dị, thiêng liêng. Đó cũng là cội nguồn của tình cảm gia đình, của tình yêu quê hương, đất nước sâu sắc.
3. Nhân vật người bà
a. Tác giả đã tái hiện hình ảnh người bà qua những năm tháng tuổi thơ thiếu thốn và gian khó
- Hình ảnh người bà hiện lên gắn với bếp lửa: “Chỉ nhớ khói hun nhèm mắt cháu”.
- Những kí ức sống bên bà hiện về như một thước quay chậm
- Bằng nghệ thuật liệt kê, tác giả đã khơi gợi thành công những kỉ niệm sống trong vòng tay chở che cùng sự săn sóc của người bà: “bà bảo”, “bà dạy”, “bà chăm”...
b. Hình ảnh người bà qua những suy ngẫm và cảm nhận chân thực của nhà thơ.
- Hình ảnh người bà trở thành biểu tượng cho sự ấm áp của tình thương yêu và chăm sóc.
- Hình ảnh người bà còn được khắc họa cùng tấm lòng và tình yêu thương “ấp iu nồng đượm”.
- Thông qua điệp từ “nhóm”, hình ảnh người bà đã được tái hiện vừa chân thực, vừa chứa đựng ý niệm ẩn dụ của sự hi sinh tần tảo và thiêng liêng.